Xigashada Sawirka, Reuters Published 24 Daqiiqadood ka hor Waqtiga akhriska: 6 daqiiqo Horusocodka degdegga ah ee Xuutiyiintu ka sameeyeen dhulka koonfureed ee Tihamaah oo ah bannaan xeebeedka oomanaha ah ee Yemen, wuxuu u muuqdaa inuu lama filaan ku noqday inta badan dadka arrimahaas indha-indheeya. Ilaa waqti dhow, isbahaysiga ka soo horjeeda Xuutiyiinta ee loo yaqaan "Iska-caabbinta Qaranka" ayaa gacanta ku hayay dhul ballaaran oo ku teedsan xeebta Badda Cas ee Yemen. Muddo kooban gudaheed, inta badan dhulkaas waxaa gacanta ku dhigay Xuutiyiinta.
Sida ay sheegayaan qiyaaso qaar, fallaagada ay Iiraan taageerto waxay qabsadeen ilaa 130 km oo ka mid ah xeebta istaraatiijiga ah ee muhiimka u ah dalka. Tani waa guushii militari ee ugu cajiibka badnayd ee kooxdu gaarto dhowrkii sano ee la soo dhaafay, taas oo caddaynaysa in inkastoo dagaal sokeeye oo socday 12 sano, duqeymo cirka ah oo ba'an oo Sacuudigu qaaday iyo weerarro ay fuliyeen ciidamada Maraykanka, Israa'iil iyo Ingiriiska, Xuutiyiintu weli yihiin awood ay tahay in si dhab ah loo tixgeliyo. Iyadoo kooxaha ka soo horjeeda ay argagaxeen oo niyad-jabeen, uma badna in Xuutiyiinta laga riixo dhulka ay qabsadeen waqti dhow.
"Hadda oo ay halkaas joogaan, waxay qaadan doonaan mowqif adag oo ay ku xoogeysanayaan," ayuu BBC-da u sheegay Hisham al-Omeisi, oo ah falanqeeye sare oo ka tirsan Machadka Nabadda ee Yurub oo xaruntiisu tahay Brussels. "Waxayna noqon doontaa mid qiimo qaali ah ku kacda in halkaas laga saaro." Dabcan, Xuutiyiintu kaligood ma aha. Waxay haystaan taageerada Iiraan; taageeradaas oo noqotay mid aad muhiim ugu ah Tehran kadib dib-u-dhacyadii iyo guuldarrooyinkii soo gaaray qaybaha kale ee waxa loogu yeero "Dhidibka Iska-caabbinta", kuwaas oo kala ah Xisbullah-ta Lubnaan, Xamaas-ta Qasa iyo maamulkii Asad ee Suuriya.
"Sidaas darteed, waxay taageeradoodii u weeciyeen Xuutiyiinta," ayuu yiri al-Omeisi. "Dabcan, waxay u baahan yihiin taageeradaas." In kasta oo falanqeeyayaasha intooda badan ay isku raacsan yihiin inay khalad tahay in Xuutiyiinta si fudud loogu tilmaamo inay yihiin boombalayaal Iiraan leedahay, haddana dhacdooyinkii maalmihii la soo dhaafay waxay muujinayaan xaqiiqo cusub. Toddoba bilood ka dib markii Maraykanka iyo Israa'iil ay bilaabeen weerarkoodii weynaa ee wadajirka ahaa ee ka dhanka ahaa Iiraan, taliska Tehraan wuxuu hadda awood ku leeyahay laba, halkii uu mid keliya ka ahaan lahaa, oo ka mid ah marinnada badeed ee ugu muhiimsan dunida: Marinka Hormuz, oo ku yaalla afka Gacanka Faaris, iyo Baabul-Mandab, oo ah marinka laga galo Badda Cas iyo Kanaalka Suweys.
"Hadda Iiraan, si toos ah iyo iyada oo adeegsanaysa wakiillo, waxay gacanta ku haysaa laba ka mid ah meelaha ugu istaraatiijisan ee ciriiriga ah ee Bariga Dhexe iyo dunida," ayuu yiri Farea al-Muslimi, oo ah cilmi-baare ka tirsan machadka Chatham House ee London, "iyadoo ay gacanta ku hayso in ka badan 35% ganacsiga shidaalka iyo saliidda adduunka." "Tani waa awood gorgortan oo le'eg tan bam nukliyeer ah," ayuu yiri. Haddii Xuutiyiintu sidoo kale la wareegeen gacan-ku-haynta dhowr jasiiradood oo muhiim ah oo ku yaalla Badda Cas, oo ay ku jirto Perim, oo ku taalla bartamaha meesha ugu ciriiriga badan ee Baabul-Mandab, markaas awoodda kooxda ee ay ku carqaladayn karto maraakiibta caalamiga ah si weyn ayay u kordhaysaa. Sida ficillada kooxdu ay muujiyeen wixii ka dambeeyay dagaalkii Israa'iil ee Qasa, maraakiibta ku safarta Badda Cas waxay si weyn ugu nugul yihiin gantaallada Xuutiyiinta, diyaaradaha aan duuliyaha lahayn iyo doomaha yaryar ee weerarka.
"Waxay awoodeen inay xakameeyaan waxa ka soo gelaya iyo waxa ka baxaya Bab al-Mandab, iyo marinka u sii jeeda Suweys, iyaga oo aan helin dhulalkan ay hadda qabsadeen," ayay khabiiradda arrimaha Yemen Iona Craig u sheegtay barnaamijka Today ee BBC Radio 4 Jimcihii. "Laakiin dabcan hadda waxay xakameynayaan aagga si toos ah u kor-ilaaliya Bab al-Mandab, taasina waxay siinaysaa awood saameyn iyo gorgortan oo aad uga weyn." Shirkadaha maraakiibta ayaa u badan inay shaki ka muujiyaan daacadnimada hadal la sii daayay galabnimadii Jimcaha, kaas oo ciidamada Xuutiyiintu ku sheegeen in isu-socodka maraakiibta badda uu "ammaan u yahay dhammaan shirkadaha marka laga reebo maraakiibta Sacuudiga, kuwaas oo horeyba loo saaray xannibaad." Weerarradoodii hore, Xuutiyiintu waxay sheegeen inay beegsanayeen oo keliya maraakiibta xiriirka la leh Israa'iil, laakiin dhab ahaantii waxay weerareen maraakiib aan xiriirkaas lahayn, oo uu ku jiray markab shidaal oo watay calanka Norway. Craig, waxay sheegtay in Xuutiyiintu si kastaba ha ahaatee laga yaabo inay ka fogaadaan weerarro aan kala sooc lahayn, iyagoo ka cabsi qaba in ay soo noqoto howlgalkii ' Rough Rider' oo ahayd lix toddobaad oo duqeymo waaweyn oo cirka iyo badda ah oo Maraykanku qaaday gugii 2025." "Waxay horey u dareemeen carada iyo awoodda ciidan ee Maraykanka," ayay tiri.
Laakiin Maraykanku ma doonayaa inuu arrintan ku lug yeesho? Dagaalka Madaxweyne Donald Trump uu kula jiro Iran ayaa durba ah mid aan la jeclayn. Iyadoo qiimaha shidaalku mar kale si tartiib ah kor ugu kacayo, waxaa shaki laga qabaa in furitaanka jiho dagaal oo cusub uu wax badan ka tari doono kor u qaadista heerka taageerada uu madaxweynuhu haysto ama fursadaha xisbigiisa Jamhuuriga ee doorashooyinka dhexe ee Maraykanka ee bisha Nofeembar.
Sida lagu sheegay bogga Axios, codsiyada uu Dhaxal-sugaha Boqortooyada Sacuudiga, Mohammed bin Salman, u diray Maraykanka si uu u farageliyo ayaa ilaa hadda aan laga jawaabin. Axios waxay qortay in Maraykanku "uu si sii kordhaysa walaac uga qabo colaadda Yemen ee sii xoogaysanaysa, isla markaana uu ka shaqaynayo inuu xoojiyo taageerada uu siinayo boqortooyada, isaga oo isla waqtigaas isku dayaya inuu ka fogaado ku lug lahaanshaha milatari ee tooska ah." Laakiin ma aha oo keliya khatarta suurtagalka ah ee ku wajahan Bab al-Mandab waxa cabsi ku abuuraya Sacuudiga. Sawirrada dayax-gacmeedka ee muujinaya weerar muuqda oo Xuutiyiintu gantaallo iyo diyaarado aan duuliye lahayn ku qaadeen dhuumaha saliidda ee Bariga-Galbeed ee Sacuudiga oo ah marin muhiim ah oo beddel u ah dhoofinta saliidda, kaddib markii marinka Hormuz la xiray horaantii sanadkan waxay tilmaamayaan dadaal ay xulafada Iran ee Yemen ku doonayaan inay sii kordhiyaan cadaadiska dhaqaale ee ka dhashay dagaalka Maraykanka iyo Iran.
Xigashada Sawirka, EPA Xitaa haddii Iran aysan si toos ah u amrin weerarka, haddana si cad ayay uga faa'iidaysanaysaa. Baraa Shaiban, oo ah cilmi-baare iyo falanqeeye ka tirsan Machadka Royal United Services Institute (RUSI) ee fadhigiisu yahay London, ayaa sheegay in asalka kororka cusub ee dagaallada oo ah kii ugu xumaa tan iyo xabbad-joojintii ay Qaramada Midoobay dhexdhexaadisay sannadkii 2022. "Isla markiiba kaddib, colaadda ayaa sii xoogaysatay," ayuu yiri.
"Waxayna si cad u muuqatay in Iran ay go'aansatay inay hadda joogitaan iyo saameyn ka weyn ku yeelato Badda Cas." Iyadoo Yemen ay qarka u saaran tahay inay dib ugu laabato dagaal buuxa, Sacuudiguna uu ka walaacsan yahay ilaalinta marinkiisa dhaqaale ee muhiimka ah ee Badda Cas, halka Donald Trump uu u muuqdo inuu ka caga-jiidayo inuu arrintan ku lug yeesho, colaadda Maraykanka iyo Iran waxay hadda yeelatay weji cusub oo laga yaabo inuu noqdo mid khatar ah.
Source: BBC
